MẦM SỐNG NƠI NẤM MỒ – Từ Lễ Bỏ mả của người Jrai đến Mùa Hy vọng Kitô giáo

2 tuần trước

388

Giữa những ngày cuối tháng Mười ồn ào trào lưu ma mị của Halloween, người ta dễ quên đi cội rễ thánh thiêng của “Đêm vọng Lễ Các Thánh”. Rời xa phố thị hoa lệ để hướng về những ngôi nhà mồ nơi đại ngàn Tây Nguyên, tập tục “nuôi mả” và lễ Pơthi của đồng bào Jrai mở ra một nhịp cầu văn hóa kỳ diệu: nơi nấm mồ không phải là ngõ cụt của sự hủy diệt, mà là thửa đất ươm mầm cho niềm hy vọng Phục Sinh và tình hiệp thông vĩnh cửu.

Những ngày cuối tháng Mười, chỉ cần lướt mạng xã hội, đọc tin tức hay ghé qua các trang mua sắm trực tuyến, người ta dễ dàng bắt gặp không khí náo nhiệt của mùa Halloween: những quả bí ngô khoét rỗng mắt miệng kỳ dị, những bộ trang phục ma quái u tối, những mô hình xương người rùng rợn được quảng bá khắp nơi. Với nhiều bạn trẻ, đây là một dịp lễ hội hóa trang đầy phấn khích, một cuộc vui giải trí mang lại cảm giác mới lạ. Thế nhưng, giữa những hình ảnh sặc sỡ và những trào lưu đang lan truyền mạnh mẽ ấy, ít ai còn nhớ rằng tên gọi Halloween vốn khởi đi từ một gốc rễ rất đỗi thánh thiêng trong truyền thống Kitô giáo: All Hallows’ Eve, nghĩa là “Đêm vọng ngày Lễ Các Thánh”.

Giáo hội không mở ra những ngày này để con người đắm chìm trong nỗi sợ hãi ma mị, mà là để thắp lên ánh sáng của niềm hy vọng Phục Sinh. Và để chạm vào chiều sâu mầu nhiệm của sự sống và cái chết trong niềm tin Công giáo, đôi khi chúng ta cần bước ra khỏi những ồn ào phố thị, lắng lòng nhìn về những ngôi nhà mồ nơi đại ngàn Tây Nguyên của đồng bào Jrai.

Nỗi nhớ bên chiếc ống nứa cắm sâu lòng đất

Trong tâm thức ngàn đời của người Jrai, cái chết chưa bao giờ là sự chấm dứt vĩnh viễn hay sự rơi vào khoảng trống hư vô. Khi một người thân qua đời, họ được an táng trong một nấm mồ tạm. Suốt từ một đến ba năm ròng rã sau đó, gia đình vẫn gìn giữ một phong tục đầy xúc động: tục “nuôi mả”. Hằng ngày, người thân vẫn mang cơm nước, ghè rượu ra tận nghĩa địa buôn làng. Nơi thì những hạt cơm, giọt nước được gửi xuống qua một ống nứa cắm sâu vào lòng đất; nơi thì chúng được đặt trong một chiếc ghè chôn cạnh mộ, đáy ghè đã được làm vỡ như một lối thông sang cõi của người đã khuất. Đó không chỉ là nghi thức tưởng nhớ, mà còn là cách người sống tiếp tục trò chuyện và sẻ chia với người thân của mình.

Đối với người bên ngoài, tập tục ấy có thể gợi chút lạ lẫm hay huyền bí. Nhưng khi nghe chính người Jrai bản địa trải lòng, ta mới thấy rưng rưng trước tình người. Người Jrai trọng nghĩa tình, vợ chồng cùng đi nương mang gùi mang cuốc, sớm tối chia ngọt sẻ bùi; khi một người ngã xuống, người ở lại đau xót khôn nguôi, không nỡ dứt tình ngay. Chiếc ống nứa xuyên qua lớp đất lạnh không phải là biểu hiện của sự ma quái, mà là nhịp cầu hữu hình nối dài nỗi nhớ thương da diết của người sống dành cho người đã ra đi.

Dưới ánh sáng của đức tin Kitô giáo, tâm tình gắn bó thiết tha ấy tìm thấy sự thăng hoa trọn vẹn nơi mầu nhiệm Các Thánh Thông Công. Người Kitô hữu hôm nay không cần đến chiếc ống nứa để đưa vật chất xuống lòng đất, bởi mối dây liên kết của chúng ta đã được nâng lên trong chiều kích thiêng liêng. Nhờ cuộc Khổ nạn và Phục Sinh của Chúa Giêsu, ranh giới thể lý giữa sự sống và sự chết không thể bẻ gãy sự hiệp thông trong Thân Thể mầu nhiệm của Người. Tình thương của người sống dành cho người quá cố được biến đổi thành những hy sinh âm thầm, những việc bác ái chia sẻ cho người nghèo, những lời kinh nguyện gia đình và trên hết là hy tế Thánh Lễ. Khi một ngọn nến nhỏ được thắp lên bên phần mộ người thân trong ngày Lễ Các Đẳng (02/11), hay khi những làn khói hương chầm chậm tỏa lan giữa hàng bia mộ như những lời kinh không lời đang bay về cõi thẳm sâu của niềm tin, đó không chỉ là hoài niệm về quá khứ, mà còn là lời chuyển cầu đầy xác tín gửi vào lòng thương xót vô biên của Thiên Chúa, xin ơn thanh luyện và bình an cho các linh hồn.

Tiếng chiêng Lễ Pơthi và sự giải phóng của niềm hy vọng

Đến thời hạn mãn tang, người Jrai tổ chức Lễ Pơthi (Lễ Bỏ mả). Có thể nói đây là một trong những ngày hội lớn nhất, hội tụ trọn vẹn nét đẹp văn hóa và tâm linh của buôn làng. Vị đại diện gia đình sẽ đứng trước ngôi nhà mồ vừa dựng xong, dâng mâm lễ và cất lời khấn tạ từ: người sống ăn cơm trắng, người chết về ăn cơm đỏ với các thần; từ nay xin ma đừng gọi, đừng vương vấn con cháu nữa, hãy về an nghỉ hẳn nơi xứ sở tổ tiên Plei Atâu.

Sau giây phút gạt dòng nước mắt chia ly lần cuối, không gian nghĩa địa bỗng bừng sáng trong tiếng cồng chiêng trầm hùng. Những chàng trai, cô gái nắm tay nhau múa xoang nhịp nhàng quanh nhà mồ, dân làng cùng quây quần bên ghè rượu cần, cùng sẻ chia hạt cơm miếng thịt. Lễ Pơthi chứa đựng một triết lý nhân sinh vô cùng sâu sắc: đó là nghi thức giải phóng người sống khỏi nỗi sầu tang chế để trở về trọn vẹn với cuộc đời, đồng thời tiễn đưa người chết bước sang một đời sống mới trong sự thanh thản.

Nếu như Lễ Pơthi của anh em Jrai chọn cách cắt đứt mối dây ràng buộc trần thế để giải phóng người sống khỏi gánh nặng tang chế, thì đức tin Kitô giáo lại dẫn chúng ta bước vào một cuộc giải phóng thiêng liêng ở chiều kích sâu xa hơn: giải phóng con người khỏi nỗi tuyệt vọng của sự chia ly vĩnh viễn. Người Kitô hữu không bao giờ “bỏ mả” hay cắt đứt tình thương với người đã khuất; trái lại, mối dây ân tình ấy vẫn được nối dài bất tận qua lời chuyển cầu mỗi ngày. Ngày Lễ Các Thánh (01/11) long trọng tuyên xưng rằng những người thân yêu đi trước chúng ta không hề biến tan thành tro bụi, mà đang được mời gọi bước vào niềm vui viên mãn bên nhan Thiên Chúa. Người Kitô hữu tiễn biệt người thân trong Thánh Lễ an táng không phải bằng tiếng khóc bi quan tuyệt vọng, mà bằng khúc ca Halleluia của niềm tín thác. Dưới bóng Thập Giá, cái chết không phải là dấu chấm hết; nó chỉ là cánh cửa dẫn về Quê Trời, nơi tình yêu thương sẽ được tái ngộ trong ngày vinh phúc.

Mầm sống trổ sinh từ lòng đất mẹ

Có một nét chạm khắc độc đáo khiến bất cứ ai một lần chiêm ngắm nhà mồ Jrai cũng phải ngỡ ngàng: xung quanh chốn an nghỉ của người chết lại là một hàng rào tượng gỗ sống động tạc hình người phụ nữ mang thai, tượng hài nhi ôm nhau đùa giỡn, hay những biểu tượng phồn thực sinh sôi. Trên đường nóc nhà mồ, người Jrai thường chạm khắc hoa văn cành lá uốn cong đối xứng của cây brang – một loài dây leo nơi rừng sâu, khi hạt già rụng xuống đất sẽ tự nảy mầm vươn lên thành cây mới sum suê. Trong khuôn viên nhà mồ, người ta còn gieo hạt thóc, trồng khóm chuối, bụi mía non.

Tại sao giữa nơi hoang lạnh của nấm mồ, người Jrai lại khắc họa sức sống sinh sôi mãnh liệt đến thế? Bởi vì trong linh cảm ngàn đời của họ, sự chết không phải là ngõ cụt hủy diệt, mà là sự chuyển tiếp của một chu kỳ sinh thành mới. Biểu tượng hạt cây brang chìm vào lòng đất để nảy mầm gặp gỡ một cách kỳ diệu với lời mạc khải của Chúa Giêsu trong Tin Mừng: “Nếu hạt lúa gieo vào lòng đất mà không chết đi, thì nó vẫn trơ trọi một mình; còn nếu chết đi, nó mới sinh được nhiều hạt khác” (Ga 12, 24). Để trổ sinh mầm sống mới, hạt lúa phải chấp nhận mục nát trong lòng đất lạnh; cũng như để bước vào ánh sáng Phục Sinh, Con Thiên Chúa đã đi qua con đường Thập Giá. Trước nấm mồ Ladarô, chính Người đã khẳng định: “Chính Thầy là sự sống lại và là sự sống. Ai tin vào Thầy, thì dù đã chết, cũng sẽ được sống” (Ga 11, 25).

Nấm mồ của người tín hữu vì thế không phải là nơi chôn vùi hy vọng, mà là thửa đất được ươm mầm cho ngày phục sinh. Thân xác phải trải qua sự biến đổi của cõi tạm này để được mặc lấy sự sống thần linh bất diệt trong ngày sau hết.

Thắp một ngọn nến bình an cho người trẻ

Chiêm ngắm những mầm sống vươn lên từ nấm mồ đại ngàn, ta chợt giật mình nhìn lại người trẻ hôm nay giữa nhịp sống đô thị. Trước trào lưu Halloween đầy tính thương mại hóa, nhiều bạn trẻ dễ bị cuốn vào vòng xoáy tìm kiếm cảm giác giật gân từ những hình ảnh kinh dị, ma quái và bóng tối. Thế nhưng, cảm giác rùng rợn mua vui thoáng chốc ấy không bao giờ có thể lấp đầy nỗi trống trải trong tâm hồn. Sự chết không phải là một trò đùa ma quái; đó là thực tại nhắc nhớ sự hữu hạn của kiếp người và giá trị vô giá của từng giây phút ta đang được hiện diện.

Từ tấm lòng hiếu nghĩa mộc mạc bên chiếc ống nứa của đồng bào Jrai đến mầu nhiệm Thập Giá và Phục Sinh của Đức Kitô, người trẻ Công giáo được mời gọi bước đi trên một nẻo đường hoàn toàn khác biệt. Thay vì tôn vinh bóng tối ma mị, hãy biến những ngày đầu tháng Mười Một này thành dịp bày tỏ đạo hiếu và tình hiệp thông: bớt chút thời gian dạo phố để thăm viếng, dọn dẹp phần mộ tổ tiên, ông bà, cha mẹ; thắp lên nén hương trầm và ngọn nến sáng trong lời kinh nguyện chân thành.

Hãy để mầu nhiệm Các Thánh nhắc nhớ rằng mỗi chúng ta đều mang một ơn gọi nên thánh giữa đời thường. Và quan trọng hơn cả, hãy biến niềm tin Phục Sinh thành hành động cụ thể: sống trọn vẹn từng ngày bằng sự yêu thương, gieo những mầm sống thiện lành và sẻ chia hy vọng cho tha nhân khi ta còn đang hít thở khí trời. Bởi vì khi tâm hồn neo chặt vào Đức Kitô Chịu-Đóng-Đinh và Phục Sinh, sự chết không còn là vực thẳm đáng sợ, mà là nhịp cầu bình an đưa ta về với cội nguồn của Tình Yêu.

M.M.T

Chú thích:

Pơthi: Lễ Bỏ mả – nghi thức lễ hội vòng đời lớn nhất và thiêng liêng nhất của người Jrai, đánh dấu thời điểm mãn tang (thường sau 1 đến 3 năm), tiễn biệt vĩnh viễn người chết về với thế giới tổ tiên để bắt đầu một kiếp sống mới.
Plei Atâu: Làng ma – Xứ sở của các linh hồn tổ tiên trong quan niệm tâm linh Jrai (Plei: buôn làng; Atâu: linh hồn người chết/ma làng).
Cây brang: Một loài dây leo đặc hữu trong rừng già Tây Nguyên. Hạt già khi rụng xuống đất sẽ tự nảy chồi và đâm nhánh sum suê; hoa văn ngọn dây leo cây brang uốn cong đối xứng thường được chạm khắc trên nóc nhà mồ Jrai như biểu tượng bất diệt cho sự sinh sôi nảy nở và tái sinh sự sống.
Múa xoang: Điệu múa cộng đồng truyền thống uyển chuyển của nam nữ buôn làng theo nhịp cồng chiêng trong các dịp hội hè và lễ hội Pơthi.